lukasz@sieradz-praga.pl
tel. 696-458-972

6 stycznia – Święci Mędrcy ze Wschodu

Gdy Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać mu pokłon . Skoro to usłyszał król Herod, przeraził się, a z nim cała Jerozolima. Zebrał więc wszystkich arcykapłanów i uczonych ludu i wypytywał ich, gdzie ma się narodzić Mesjasz. Ci mu odpowiedzieli: W Betlejem judzkim, bo tak napisał Prorok: A ty, Betlejem, ziemio Judy, nie jesteś zgoła najlichsze spośród głównych miast Judy, albowiem z ciebie wyjdzie władca, który będzie pasterzem ludu mego, Izraela. Wtedy Herod przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. A kierując ich do Betlejem, rzekł: Udajcie się tam i wypytujcie starannie o Dziecię, a gdy Je znajdziecie donieście mi, abym i ja mógł pójść i oddać Mu pokłon. Oni zaś wysłuchawszy króla, ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. Gdy ujrzeli gwiazdę, bardzo się uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby, ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę. A otrzymawszy we śnie nakaz, żeby nie wracali do Heroda, inną drogą udali się do swojej ojczyzny.

(Mt 2,1-12)

***

medrcy-ze-wschoduWśród czterech Ewangelii kanonicznych tylko Mateusz wzmiankuje o Mędrcach. Tekst Mateusza był – jak się wydaje (choć dziś zdania uczonych są w tej kwestii podzielone) – zredagowany jako pierwszy. Dlaczego nie wspominają o nich dwa pozostałe, podobne do niego, „synoptyczne” teksty Marka i Łukasza? Czyżbyśmy mieli do czynienia z „cenzurą” wobec „niewygodnych” postaci. Ewangelia Mateusza została napisana w dwóch różnych redakcjach: jednej po aramejsku i drugiej po grecku. Ponieważ pierwsza zaginęła, odwołujemy się do drugiej. Po narodzinach Jezusa w Betlejem w Judei w czasach króla Heroda III Wielkiego, przybyli tam Mędrcy „ze Wschodu” w poszukiwaniu „króla żydowskiego”, którego „gwiazdę” zobaczyli.

medrcy-ze-wschodu2Mozaiki z XIII w. w baptysterium we Florencji, poświęcone Trzem Mędrcom; 
od lewej: sen Mędrców, podróż do Judei i oddanie pokłonu Dzieciątku Jezus.

Zaniepokojony Herod zwołał kapłanów i mędrców Izraela, pragnąc dowiedzieć się, gdzie miał się narodzić Mesjasz. Ci odpowiedzieli, że w Betlejem, tak jak zostało zapowiedziane przez proroka Micheasza. Król przyjął wówczas potajemnie Mędrców i przed pożegnaniem dokładnie ich wypytał o gwiazdę, polecając, by później poinformowali go o miejscu przebywania Dziecka, tak aby i on mógł Mu oddać pokłon. Mędrcy odjechali w pośpiechu. Szli za gwiazdą, która ich poprzedzała, aż zatrzymała się nad stajenką, gdzie było Dziecię. Pokłoniwszy się Jezusowi, otwarli swoje skrzynie i ofiarowali Mu złoto, kadzidło i mirrę. Następnie ostrzeżeni we śnie, by nie udawali się do Heroda, wrócili do swojej ojczyzny inną drogą. Czy wiarygodne jest to opowiadanie ewangeliczne? Czy możliwe, aby Mędrcy byli postaciami naprawdę historycznymi, a nie tylko symbolicznymi?

medrcy-ze-wschodu3Belbello da Pavia (XV w.): Pokłon Trzech Mędrców , miniatura z Kodeksu Landau-Finaly.
Florencja, Biblioteka Narodowa.

W czasach Jezusa we wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego krążyły postacie zwane ma­gami lub pogardliwie magusaioi, wróżbici i astrologowie, zwykle określani jako „Chaldej­czycy”. Chaldea, czyli Mezopotamia i obszar bezpośrednio ją otaczający, była uważana za ziemię, w której działało wielu astrologów. Dlatego w starożytności grecko-rzymskiej nazwy „Chaldejczyk” i „wróżbita” stanowiły praktycznie synonim.

Czy zatem ci przybyli do Betlejem byli pewnego rodzaju szarlatanami? Prawdę mówiąc, pozostaje otwartą hipotezą, że chodziło o prawdziwych magów irańskich, to znaczy astro- logów-kapłanów, którzy w gwiazdach dopatrywali się przybycia przyszłego Saoshyanta, Obrońcy-Wybawiciela-Zwycięzcy, oczekiwanego w religii mazdaistycznej.

Przywykliśmy nazywać ich „Królami” lub „Mędrcami”. Tradycyjnie uważamy, że było ich trzech: Melchior, Kacper, Baltazar, i że jeden z nich był czarnoskóry. Widzimy ich jako podążających za kometą z długim, świetlistym ogonem. Nic z tego nie znajdujemy jednak w tekście Mateusza. Jego Mędrcy pochodzą ogólnie „ze Wschodu”. Ewangelista nie podaje ani ich imion, ani liczby, a kieruje nimi bliżej nieokreślona gwiazda. Tradycja chrześcijańska, istotnie, zawsze zachowywała nieco zakłopotania wobec tych Magów. Magowie występują także w innym miejscu w Nowym Testamencie, poza Ewangelią Mateuszową, i są przedstawieni w świetle – słusznie lub niesłusznie – niezbyt pozytywnym. Do tej kategorii należy również Szymon, który w Dziejach Apostolskich proponuje Piotrowi odkupienie za pieniądze mocy, która pozwalała apostołowi dokonywać cudów. Od „Szymona maga” (jak go nazwał i Dante) określa się „symonią” praktyki tych, którzy handlują wartościami duchowymi.

medrcy-ze-wschodu4Andrea Mantegna (1431-1506): Pokłon Trzech Mędrców. Malibu , Kalifornia, Muzeum J. Paul Getty.

Złoto, kadzidło i mirra przyniesione przez Mędrców Jezusowi – trzy rodzaje darów, które być może leżą u podstaw liczby Mędrców, ustalonej później przez tradycję – zgodnie z logiką tekstu Mateusza (bardzo gęsta sieć odniesień do Stare-go Testamentu, mająca potwierdzić, że narodziny w Betlejem są dokładnym wypełnieniem Pisma) odsyłają do Arabów, Sabejczyków, „królów wysp” cytowanych w Psalmie 72. Chodzi o produkty, którymi zwykle handlowano na „drodze kadzidła”, prowadzającej od Oceanu Indyjskiego na Półwysep Arabski, przynosząc światu śródziemnomorskiemu towary z Azji wschodniej, z Półwyspu Somalijskiego, z Arabia felix.

medrcy-ze-wschodu5Mistrz z Ashmolean Museum (XIV w.): Królowie Mędrcy w podróży. Fiesole, Museo Bandini.

Dla chrześcijańskiej tradycji egzegetycznej Magowie są zasadniczo primitia gentium, pierwszymi spośród pogan, którzy rozpoznali Pana i oddali Mu cześć. Dlatego ich kult cieszył się dużym powodzeniem, rozpowszechniony i zakorzeniony wśród nawróconych pochodzenia nieżydowskiego. Jednak teksty kanoniczne dostarczały niewielu informacji. Skąd naprawdę pochodzili? Ile czasu trwała ich podróż? Jakimi środkami przybyli? Jaką drogę przeszli w tamtą stronę? Jaki szlak wybrali w drodze powrotnej? Ilu ich było? Jak się nazywali? O dostarczenie – niekiedy w sposób sprzeczny i przesadny – tych i innych informacji zadbała długa seria apokryficznych tekstów ewangelicznych: Protoewangelia Jakuba (być może sprzed V w.) i Ewangelia Pseudo-Mateusza (tekst aramejski wywodzący się z poprzedniego i datowany na V-VI w.), arabsko-syryjska Ewangelia Dzieciństwa (połowa VI w.), armeńska Ewangelia Dzieciństwa, która sytuuje narodziny Jezusa w dniu 6 stycznia, a przybycie Magów 9 stycznia oraz ustala ich liczbę i podaje imiona, określając ich mianem królów (Melkon – król Persów, Gaspar – król Hindusów, Balthasar – król Arabów).

Tematy proroctwa Zaratustry, odnoszącego się do narodzin Wspomożyciela i do jego przypisania Jezusowi, zostały z kolei rozwinięte w tekstach prorocko-egzegetycznych pochodzenia przede wszystkim syryjskiego, takich jak Liber nomine Seth (starożytny, być może z III w.), Księga Jaskini Skarbów (V-VI w.), Kronika pseudoizydoriańska, zwana też Kroniką Zuqnina (VIII w.) i syryjski Liber scholiorum Teodora Bar Konai (VIII-IX w.). Teksty te były wielokrotnie w całości lub częściowo tłumaczone także na łacinę. Jako przeróbkę niektórych z nich uważa się Opus imperfectum in Matthaeum, którego redakcja – być może pierwotna – po grecku pochodziła z IV w., i od niej wydaje się zależna wersja łacińska, powstała w ariańskim środowisku afrykańskim między VI a VII w.

Z tych tekstów ukształtowała się, również za sprawą stałej i wspaniałej tradycji ikonograficznej – wystarczy wspomnieć orszak Mędrców na mozaice w kościele Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie – nasza tradycja, podtrzymywana przez rozpaloną dyskusję egzegetyczną, która z „Trzech św. Króli” uczyniła stopniowo symbol trzech „pierwotnych ras” ziemi, wywodzących się z trzech synów Noego, trzech kontynentów starożytnej oikumene, trzech stanów świata (kapłanów, wojowników, wytwórców), trzech momentów ludzkiej egzystencji (młodości, dojrzałości, starości), trzech aspektów czasu (przeszłości, teraźniejszości, przyszłości).

medrcy-ze-wschodu6Trzej Mędrcy w drodze; płytka z drzwi św. Rajnera w katedrze w Pizie,
dzieło Bonanno Pisano, rzeźbiarza, architekta z XII wieku.

Kult Mędrców, bardzo silny przez całe wczesne średniowiecze – również dlatego, że Germanowie nawróceni na chrześcijaństwo, jako „barbarzyńcy”, traktowali ich jako swoich patronów – umocnił się na Zachodzie zwłaszcza w okresie od VIII-X w., kiedy to uroczystość Objawienia Pańskiego coraz silniej wiązała się z królewskimi i cesarskimi rytuałami, a swój szczyt osiągnęła w XII w. z woli cesarza Fryderyka I Barbarossy.

Istotnie, według tradycji, która miałaby sięgać IV-VI stulecia, relikwie Magów były przechowywane w mediolańskim kościele św. Eustorgiusza (ale w XIII w. Marco Polo widział inne w pewnym mieście w Persji). W każdym razie w 1164 r„ kiedy Mediolan uległ zniszczeniu z powodu buntu przeciw imperium, arcykanclerz cesarski Reinald z Dassel, arcybiskup Kolonii, zabrał je stamtąd i przeniósł do swojego miasta, gdzie zostały złożone w katedrze, której budowę właśnie wtedy rozpoczynano. Tam spoczywają one po dziś dzień i były m.in. celem Pielgrzymki Młodych pod przewodnictwem papieża Benedykta XVI latem 2005 r. Kult Mędrców w średniowieczu dał początek pielgrzymkom i tradycjom pobożnościowym, które wciąż trwają, zwłaszcza w Europie środkowej, od Lombardii i Toskanii przez Szwajcarię i Niemcy aż po północne Bałkany.

Źródło: Marco Impagliazzo, św. Szczepan,
[w:] Święci na każdy dzień, wyd. Jedność, Kielce 2011
(wybór ilustracji Łukasz Piotrowski)

***

II Sieradzki Orszak Trzech Króli

Ojciec Święty Franciszek skierował do nas w maju 2015 roku encyklikę Laudato si’ – W trosce o wspólny dom – mówiącą o szacunku dla świata i przyrody oraz o roli człowieka, który ma ten świat zachować dla przyszłych pokoleń. W encyklice Papież zwraca uwagę na piękno stworzenia i zachęca ludzi, by troszczyli się o nasz wspólny dom.

Scenariusz Orszaku Trzech Króli w roku 2017 nawiązuje do prawd biblijnych o stworzeniu świata i o życiu pierwszych ludzi w raju. Stanowi podziękowanie Ojcu Świętemu za encyklikę Laudato si’ oraz za wizytę w naszej Ojczyźnie podczas Światowych Dni Młodzieży.

Wraz z Trzema Królami wyruszymy w drogę szlakiem historii Stworzenia, Życia i Zbawienia Świata. Mędrcy, pasterze narodów, będą poszukiwać Króla Stworzenia, przypatrując się scenom Stworzenia Świata, Życia Człowieka w Raju. Zobaczą upadek pierwszych ludzi i odwieczne zmagania Dobra ze Złem, ujrzą Chóry Anielskie, które będą wychwalać dzieła Pańskie, przejdą przez Bramę Anielską, która zaprowadzi ich do Jezusa, Zbawiciela Świata, narodzonego w żłóbku, któremu towarzyszyć będą ubodzy pasterze wraz ze swoimi zwierzętami.

Tegoroczny orszak różni się aranżacją od poprzednich. Nazywamy go pasterskim, gdyż zobaczymy na scenach wiele zwierząt hodowlanych, które mają nam przypominać o obowiązku dbania o wszelkie stworzenia.

Mędrcy zauważą piękno świata, porządek w przyrodzie, wartość nauki. Zaintrygowani tym, co wyczytali w gwiazdach, wyruszą w podróż w poszukiwaniu Stwórcy i Zbawiciela świata.

Bóg stwarza świat w ciągu sześciu dni. Stwarza niebo i ziemię, oddziela wody od lądu, stwarza sklepienie nieba. Z Jego woli powstaje księżyc, słońce i gwiazdy. Ziemię porasta roślinność,  wody są pełne zwierząt morskich, pod niebem fruwają ptaki, na lądzie żyją dzikie zwierzęta. Na końcu Bóg stwarza człowieka. W siódmym dniu odpoczywa.

Życie pierwszych rodziców, Adama i Ewy, jest pełne radości. Praca stanowi dla nich przyjemność, uprawiają ogród, doglądają zwierząt. Każdemu stworzeniu nadają nazwę. W raju panuje harmonia, pokój i dobro.

Bóg poleca Adamowi i Ewie, aby opiekowali się stworzeniem, by korzystali z niego, czyniąc sobie ziemię poddaną, lecz zarazem zakazuje im spożywania owoców z drzewa poznania dobra i zła.  Jednak diabłu udaje się skusić Ewę, aby zjadła zakazany owoc, ona podaje owoc mężowi i tak okazują Bogu nieposłuszeństwo. Bóg karze pierwszych rodziców, ale wygnawszy ich z raju, jednocześnie obiecuje, że przyjdzie na świat Zbawiciel, który przywróci człowiekowi utracony raj.

Ludzkość wędruje po świecie, nie wiedząc, gdzie można znaleźć Zbawiciela. Pierwszymi, którzy zwiastują ludziom dobrą nowinę, są Aniołowie. Orszak przechodzi  przez Bramę Anielską, która jest znakiem radości i pokoju, jaki ma zapanować na ziemi. Aniołowie towarzyszą ludziom podróżującym do Chrystusa, dlatego na drodze do Stajenki spotkamy liczne grono Aniołów oraz wiele anielskich Chórów.

Zachęceni przez Aniołów Pasterze dołączają do czoła orszaku i docierają do Stajenki, gdzie złożą pokłon.

W stajence przychodzi na świat Zbawiciel. Najpierw pokłon oddają Mu pasterze, prości opiekunowie stworzeń, następnie kłaniają się, przynosząc dary Mędrcy, a potem wszyscy podążający w orszaku, którzy składają obietnice dbania o otaczającą nas przyrodę, aby służyła także przyszłym pokoleniom.

sieradz.orszak.org


Zapraszam do obejrzenia 88 zdjęć z II Sieradzkiego Orszaku Trzech Króli,
który odbył się 6 stycznia 2017 roku